De markescheiding van 1849 heeft veel veranderingen teweeg gebracht in de marke van Anloo. Omstreeks die tijd was meer dan 60 % van de marke heideveld, waarop de heideschapen graasden.
Er waren veel kronkelende zandwegen, die bereden werden om de groenlanden te bereiken of een verbinding waren met de omliggende dorpen. Dit heidelandschap veranderde door de markescheiding. De gronden werden verdeeld in rechte percelen en kronkelende zandwegen maakten plaats voor kaarsrechte wegen. De Bosweg vanaf de camping in noordelijke richting is daarvan een duidelijk voorbeeld.
Ook voor de economische ontwikkeling had de markescheiding grote gevolgen. Vanaf die tijd waren de heidegronden verkoopbaar en particuliere investeerders kregen de mogelijkheid zaken te doen. Veel boeren waren wel bereid om te verkopen, omdat ze geen geld en mest hadden om alle heide te ontginnen. De heide die ver van het dorp lag en grensde aan een andere marke kwam het eerst voor verkoop in aanmerking. Vandaar dat de nu in Anloo aanwezige bossen aan de noord- en zuidzijde grenzen aan de marken van Schipborg en Eext.
Op de topografische kaarten kan men de veranderingen tussen 1850 en 1921 goed bekijken.
Topografische kaart 1850Op deze kaart zijn de essen en het beekdal van het Anloërdiepje in gebruik als cultuurgrond. De Grote en Kleine spelden zijn verdeeld maar nog niet ontgonnen. Van de resterende heide is nog geen enkel perceel ontgonnen. De kaarsrechte wegen zijn op deze kaart met een beetje moeite te vinden. De Bosweg, de weg voor de Grote spelden, de Paasbrink en de zandweg vanaf de noordes, die evenwijdig loopt aan de Bosweg zijn goed zichtbaar.
Topografische kaart 1896Op deze kaart is het Kniphorstbos al grotendeels beplant met grove dennen. Aan de zuidoost zijde liggen nog twee onbeplante percelen en aan de oost zijde van de weg naar Schipborg liggen ook nog een paar perceeltjes die niet met naaldhout beplant zijn. Ten westen en noorden van de Noordes zijn ook enkele percelen ontgonnen, doch voor het overgrote deel is de heide hier nog aanwezig.
Het Kniphorstbos (vervolg)
topografische kaart 1921 (links) en topografische kaart 2002 (rechts)
Op de kaart van 1921 zie je duidelijk de uitbreiding aan de zuidzijde van het Kniphorstbos. De gronden die in het bezit zijn van Kniphorst zijn omgeven door wallen. De heide is echter nog niet ontgonnen.
Aan de weg van Anloo naar Schipborg staat rechts van de weg een huis en de Villa Maria. Ten zuiden van Anloo zijn ook enkele percelen heideveld ontgonnen. De boerderij “De Schipborg”is links boven ook al gebouwd.
De kaart van 2002 laat de huidige situatie zien. Na bestudering van voorgaande topografische kaarten weten we nu dat het Kniphorstbos is aangelegd tussen 1850 en 1900.Als we meer willen weten zullen meer gegevens vergaard moeten worden . Inlichtingen gevraagd op het gemeentehuis van Aa en Hunze in Gieten. Hier was helaas geen enkel stuk aanwezig. Ook op het Provinciaal archief was weinig in te zien. Het archief van de fam. Kniphorst bleek niet openbaar te zijn. Ook andere stukken leverden geen informatie op. Wel was het mogelijk het kadaster in te zien. Omdat schrijver van dit artikel niet met een computer om kan gaan werd Albert Okken bereid gevonden mij in dezen bij te staan. Een kadastrale kaart van het onderhavige gedeelte van de marke was voorhanden.
Voor dit onderzoek ligt het voor de hand dat je begint met het perceel K888 omdat hierop gebouwd is en ook de grootste is in oppervlakte.Dit perceel behoort toe aan Pieter Bazuin,landbouwer te Anloo.Het eigendom verkreeg hij door de markescheiding van 1849.
Hij bezat twee kwart waardelen in de marke van Anloo en kreeg dit perceel door loting samen met nog andere percelen heideveld met een gezamenlijke oppervlakte van 18.48.28 ha.De getaxeerde waarde van deze gronden bedroeg gezamenlijk F.347,25 ca. F.13,50 per ha.Ook de percelen K 882 en 883 behoorden tot zijn eigendom.
Pieter verkoopt K 880 al spoedig daarna aan Lucas Oldenhuis Gratema,procureur te Assen.Al in 1852 wordt het perceel weer verkocht aan B.W. van de Sande Slot,dokter te Zuidlaren. De oppervlakte wordt ook genoemd en bedraagt 10.98.40 ha. Na 3 jaar wordt het perceel verkocht aan Egge Jacobs Land,bakker en koopman te Groningen.Deze verkoopt in 1875 het perceel aan Maarten van Dijken ,eendekooihouder uit Ulrum.Deze laat een huis en schuur bouwen ,waardoor het perceel 888 opgedeeld wordt in twee kadastrale nummers nl. K 1176 groot 10.93.80 ha en K1175 waarop huis en schuur zijn gebouwd totaal groot 04.60 are.
De percelen 878,879en 894 worden aan zijn bezit toegevoegd.Laatst genoemd perceel ligt aan de westzijde van de weg van Anloo naar Schipborg.
In 1859 wordt alles verkocht aan Jan Thomas Soldaat uit Eenrum.De nieuwe eigenaar heeft waarschijnlijk geprobeerd er een ontginningsboerderij te stichten,omdat in 1860 en 1861 een aantekening wordt gemaakt van het perceel K 1176(voorheen K888) Door aankoop van andere percelen werd de totale oppervlakte 19.59.20 ha. In 1861 wordt het huis en de schuur met de gronden verkocht aan Casper Everhard Kniphorst,notaris te Zuidlaren. De naamgever van het bos.
Notaris Kniphorst heeft in 1849 de scheidingsakte opgemaakt voor de Marke van Anloo. Casper Everhard Kniphorst werd geboren op 14 september 1816 te Assen. Op 14 september 1845 trouwde hij met Hendrika Maria Magdalena de Rooy. Hij was toen weduwnaar van Jacobine Margaretha Vermeer. Uit het tweede huwelijk werden twee kinderen geboren. Het eerste kind was Maria Magdalena Jacoba Johanna geboren op 4 juli 1846. Het tweede kind Elisabeth Maria werd geboren op 14 augustus 1848. In 1862 worden huis en schuur afgebroken. Kniphorst gaat grove dennen planten en meer heideveld aankopen. De percelen 882,883,886,885,884,874,875 en 877 worden genoemd. Het is vrijwel zeker dat er aan de zuidzijde van de beplante percelen wallen zijn aangelegd en eiken zijn aangeplant. Dit was nodig om de schapen uit de nieuwe beplanting te houden. Casper Everhard Kniphorst is op 21 juni 1879 te Zuidlaren overleden.
In het kadaster wordt vermeld dat de totale oppervlakte 75 ha bedraagt en dat Henderika Magdalena de Rooy met kind en kleinkind de erfgenamen zijn. In 1883 worden Gerrit Lambertus Kniphorst en vrouwe de nieuwe eigenaren. Deze Gerrit Lambertus Kniphorst geboren op 7 april 1847 te Emmen van beroep Kassier van de Nederlandsche bank te Stadskanaal trouwde op 14 oktober1875 met Maria Magdalena Jacoba Johanna Kniphorst. Uit dit huwelijk werden 3 kinderen geboren: 1e Elisabeth geb. te Stadskanaal op 27 oktober 1877 en na 2 dagen overleden. 2e Anna Theodora Geertruida geb. te Stadskanaal op 7 maart 1879 en 3e Casper Everhard geb. te Stadskanaal op 28 april 1881.
In 1898 wordt op K 1385 een jachthuis en dennenbos vermeld. Was K 1176 en daarvoor K888. Omdat de oppervlakte van 10.98.40 ha overeenkomt met voornoemde percelen. In 1899 wordt de naam Hunnenborg genoemd. Ook wordt in dat jaar de bouw van een huis met een konijnen- en hoenderfokkerij vermeld op het perceel K 1589 met een oppervlakte van 17 are en 60 centiare. Dit per-ceel ligt aan de hoofdlaan ten oosten grenzend aan de Bosweg net ten zuiden van het hunebed. Een ondiepe kuil en een linde zijn nog restanten van deze bouwplaats. Het kadastrale nummer is nog altijd dezelfde.
In 1903 staat in het kadaster dat op K 1623 een villa met koepel aanwezig is en het perceel verder bestaat uit dennenbos. Later wordt vermeld dat er een villa staat met toren en koepel.
In 1904 wordt een boswachterswoning gebouwd op het perceel K 1623.Dit kadastraal nummer was tot eind 1992 nog hetzelfde.
Gerrit Kniphorst was een fanatiek jager. Hij was tevens pachter van het jachtveld van de markegenoten van Anloo. In het fotoboek “Anloo in het landschap Drenthe”is een gedeelte van het pachtcontract afgebeeld.
In 1912 staat er als aantekening in het kadaster een stichting van onroerende zaken. Of dit een uitbreiding van de Villa Maria betreft is niet duidelijk.
In 1923 doet Gerrit Kniphorst een schenking aan zijn tweede dochter en haar zoon Gerrit. In dat zelfde jaar wordt verkocht aan Anthonie George Kroller, reder te Wassenaar. Deze is ook de eigenaar van de boerderij”De Schipborg”. Welke percelen verkocht worden aan de heer Kroller is niet geheel duidelijk, doch verondersteld mag worden dat het het Kniphorstbos betreft, maar waarschijnlijk ook percelen die in de nabijheid liggen van “De Schipborg” of in het veld ten noordoosten van Anloo in de nabijheid van het Kniphorstbos. In artikel 1954 van het kadaster worden in 8 bladen de eigendommen vermeld van Gerrit Kniphorst. Daarbij worden ook percelen opgesomd die in andere secties liggen .De totale oppervlakte is niet bekend, omdat het negende blad ontbreekt waarop de totaaltelling vermeld werd. Zeker is dat de heer Gerrit Kniphorst gedurende lange tijd heel veel heideveld heeft gekocht. Ook de heer Kroller was actief in het aankopen van heideveld ten oosten van Anloo. In 1927 bezit hij 156 ha in de marke van Anloo.
De villa Maria wordt afgebroken in 1924, waarbij ook mensen hulp verleenden die werkten op de boerderij “De Schipborg”.
In 1927 verkoopt Kröller zijn gehele bezit in de dorpen Anloo en Schipborg aan Graaf Maximiliaan Droste zu Vischering te Darfeld in Westfalen, Duitsland. Daarbij wordt ook zijn minderjarige zoon Maximiliaan Ferdinant vermeld. Darfeld ligt ongeveer 50 km ten oosten van Winterwijk. Het kasteel waarin hij woonde staat er nog. Het geslacht Vischering was een invloedrijke adellijke familie met veel bezittingen in Westfalen. Ten zuiden van Darfeld staat op een afstand van 50 km in Ludinghausen de Wasserburg Vischering. In 1927 ging het huis aan de Bosweg, eerder aangeduid als konijnen en hoenderfokkerij door een schoorsteenbrand in vlammen op. Het huis werd toen bewoond door de familie Fidder. Omdat het huis na de brand onbewoonbaar werd is het in 1928 gesloopt.
Omdat het Kniphorstbos een Duitse eigenaar had is er in de bezettingstijd veel hout gekapt. Boeren van Anloo en omgeving werden verplicht daar aan mee te werken. Derk Stevens uit Annen had er de leiding. Het hout werd in stukken gezaagd en op wagens naar de haven van Annen gebracht. Vooral aan de westzijde van de weg Anloo-Schipborg is veel hout afgevoerd. Zo weet een Anlooër zich te herinneren.
Het koetshuis aan de Schipborgerweg werd in die jaren bewoond door de familie Veenstra.
In 1948 gaat het gehele bezit van de fam. Vischering over naar de Staat der Nederlanden. Annexatie? Het onbeboste gedeelte aan de oostzijde van de Bosweg gaat naar het Ministerie van Defensie en wordt militair oefenterrein. Het bos aan weerszijden van de weg Anloo-Schipborg wordt in het geheel vanaf dat moment onder de naam Boswachterij Schipborg beheerd door het Staatsbosbeheer. Het bijbehorende huis eerst aangeduid als boswachtershuis en later het huis van de koetsier van Kniphorst wordt verbouwd en bestemd als dienstwoning met een kleine werkruimte. Uit de bouwtekening van 10 oktober 1948 blijkt duidelijk dat het een voormalige koetsierswoning betrof, dit vanwege de twee grote deuren in de achtergevel. Een andere inwoner van Anloo wist zich nog te herinneren dat de heer Gerrit Kniphorst met zijn koets door Anloo kwam.
Na de verbouwing hebben de navolgende families in dit pand gewoond: Muskee, Wessels, Klaassens en Bastiaans.
De naam “de Houtsnip”is waarschijnlijk in die bewoningsperiode gegeven. Op de nieuwste topografische kaart komt de naam nog voor. In december 1992 wordt het huis verkocht op erfpachtbasis aan de familie Brinkman. In 1995 heeft er een verbouwing plaatsgevonden door een keuken uitbouw te realiseren. Op het erf is in het voorjaar van 1970 een grote ravenkooi gebouwd. Helaas is het fokken van raven niet gelukt.
Vanaf 1948 is het Kniphorstbos veranderd. Waar vroeger de Villa Maria stond is aan de westzijde een Natuurkampeerterrein in gebruik. De villa stond aan de noordzijde van de vijver. Een ondiepe kuil is nog te zien. De dikke beuken en eiken zijn in die tijd geplant. Tevens is nog een stukje beukenlaan gespaard gebleven die naar de villa leidde.
Tijdens de periode van beheer door het Staatsbosbeheer zijn de exoten aangeplant. De grootste oppervlakte is beplant met Douglassparren, ook de Fijnsparren en Lariksen zijn van die tijd. In het z.g. hunebeddenvak is door de storm van november 1972 de hele opstand van fijnsparren omgewaaid. Later zijn daar Zilversparren geplant. Langs de oostrand is daarvan nog een strook aanwezig. De grootste oppervlakte bos is verwijderd omdat het gebied is aangewezen als archeologisch reservaat. De open vlakte met een paar grote grafheuvels en de verhoging waarin een verdwenen hunebed aanwezig was zijn in dit open terrein nu goed zichtbaar. Aan de waterlossing die het water afvoert van de groenlanden ten noordwesten van het bos is nog een klein stukje eikenlaan aanwezig. Haaks daarop resteert een klein stukje van een beukenlaan die door Kniphorst is aangelegd.
Het meest karakteristieke van het Kniphorstbos zijn de wallen die alle aan de zuidzijde beplant zijn met eiken .Aan de omvang van de stammen is duidelijk te zien welke het eerst werden aangeplant. De stammen van de wal die het meest zuidelijk is aangelegd zijn een stuk kleiner dan de noordelijker gelegen wallen. De wallen ter weerszijde van de Bosweg geven dit stukje een bijzonder aanzien. In het onbeboste gedeelte is veel bos ontstaan door natuurlijke opslag. De Grove Dennen,Berken en Eiken zijn door zaailingen ontstaan. Van de oude aangeplante Grove Dennen is niet zoveel meer over. Ook nu nog zijn er veel sporen van de particuliere bebossing te zien en te beleven.
Door het ondernemen van de Kniphorsten ligt nu aan de noordzijde van Anloo een prachtig gebied met historische waarde. Ook dankzij Gerrit Kniphorst staan op de begraafplaats een paar bijzonder mooie grafmonumenten. De twee marmeren beelden aan de oostzijde bij de haag vallen duidelijk op.
De gebroken zuil is geplaatst op het graf van hun enige zoon die op 20 jarige leeftijd in Anloo is overleden op 21 september 1901. Het Mariabeeld staat op het graf van zijn vrouw Maria Magdalena Jacoba Johanna, die op 29 mei 1902 overleed.
De grafwerken zijn geplaatst door D. Kalk uit Stadskanaal. De beelden zijn vervaardigd uit z.g. Carara marmer, marmersoort uit Italië. Daar zijn ze waarschijnlijk in ateliers gemaakt. Iemand uit de familie Kalk wist zich te herinneren dat hij vroeger een catalogus heeft ingezien waarin deze grafwerken waren afgebeeld en te bestellen. Beide beelden zijn heel toepasselijk. De afgebroken zuil het symbool voor een afgebroken leven en het Mariabeeld voor zijn vrouw Maria.
Aan de rechterzijde het graf van Gerrit Kniphorst, die op 18 maart 1930 overleed te Assen.
De liggende steen links voor is ter nagedachtenis aan zijn schoonzoon Adolf George Frederik Kniphorst geboren op 5 mei 1882 te Assen en overleden op 18 april 1946 te Groningen.
In 1953 overleed te Groningen Anna Theodora Geertruida Kniphorst-Kniphorst.
Zo komt er een einde aan de familie Kniphorst die verbonden was met het bosgebied ten noorden van Anloo. Dank zij hun activiteiten kunnen wij nog dagelijks genieten van dit unieke gebied met een rijke historie.
Tekst: Hendrik Lanjouw